*राजीनामा की व्यवस्थेवरील अविश्वासाचा कौल?*
भारतीय लोकशाहीत काही घटना अशा घडतात की त्या केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या राजीनाम्यापुरत्या मर्यादित राहत नाहीत; त्या संपूर्ण व्यवस्थेला आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडतात. केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा ही अशीच एक घटना ठरली आहे. या घटनेमागे केवळ एका मंत्र्याचा निर्णय नाही, तर लाखो विद्यार्थ्यांचा आक्रोश, पालकांची चिंता आणि शिक्षण व्यवस्थेवरील विश्वास डळमळीत झाल्याची वेदना दडलेली आहे.
शिक्षण हे कोणत्याही राष्ट्राच्या भवितव्याचे अधिष्ठान असते. त्या शिक्षण व्यवस्थेत जर प्रश्नपत्रिका फुटणे, परीक्षांतील कथित अनियमितता आणि पारदर्शकतेबाबत प्रश्न उपस्थित होऊ लागले, तर त्याचा परिणाम केवळ गुणपत्रिकेवर होत नाही; तो विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांवर होतो. अनेक वर्षांची मेहनत एका चुकीमुळे व्यर्थ गेल्याची भावना निर्माण झाली की संताप अपरिहार्य ठरतो. याच पार्श्वभूमीवर “कॉक्रोच जनता पार्टीच्या ” या विद्यार्थीकेंद्रित आंदोलनाने देशभरात व्यापक जनसमर्थन मिळवले. सुरुवातीला सामाजिक माध्यमांवरील मोहिम म्हणून पाहिले गेलेले हे आंदोलन हळूहळू रस्त्यावर उतरले. विद्यार्थ्यांनी केवळ मंत्र्यांच्या राजीनाम्याची मागणी केली नाही, तर सुरक्षित, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह परीक्षा व्यवस्था उभी करण्याची मागणीही केली. केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी दिलेला राजीनामा हा केवळ एका मंत्र्याचा राजकीय निर्णय नाही; तो देशातील शिक्षणव्यवस्थेवर निर्माण झालेल्या गंभीर प्रश्नांची कबुली मानला जात आहे. नीट – युजी परीक्षेतील कथित गैरव्यवहार, विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण झालेला अविश्वास आणि त्यानंतर उभे राहिलेले देशव्यापी आंदोलन यामुळे अखेर केंद्र सरकारला हा निर्णय घ्यावा लागला. आजचा हा प्रसंग लोकशाहीत जनतेच्या आवाजाचे महत्त्व अधोरेखित करणारा आहे.
कॉक्रोच जनता पार्टी आणि विद्यार्थ्यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या आंदोलनाने एका परीक्षेच्या प्रश्नापलीकडे जाऊन शिक्षणव्यवस्थेतील पारदर्शकता, उत्तरदायित्व आणि युवकांच्या भविष्याचा मुद्दा राष्ट्रीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आणला. सुरुवातीला केवळ पेपरफुटीचा विरोध म्हणून सुरू झालेले आंदोलन पुढे शिक्षणातील सुधारणांची व्यापक मागणी बनले. सरकारने काही सुधारणा जाहीर केल्या, चौकशी सुरू केली आणि भविष्यातील परीक्षापद्धतीत बदलांची घोषणा केली; तरीही आंदोलनकर्त्यांची प्रमुख मागणी होती ती नैतिक जबाबदारी निश्चित करण्याची. धर्मेंद्र प्रधान यांनी आपल्या राजीनाम्याच्या पत्रात विद्यार्थ्यांचे हित, राष्ट्रीय एकात्मता आणि परिस्थितीचा गैरफायदा होऊ नये म्हणून पदत्याग करत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यांनी हा निर्णय नैतिक जबाबदारी स्वीकारण्याच्या भूमिकेतून घेतल्याचे स्पष्ट केले.
परंतु या संपूर्ण घटनाक्रमाकडे केवळ एका व्यक्तीच्या राजीनाम्याच्या चौकटीतून पाहणे चुकीचे ठरेल. भारतातील स्पर्धा परीक्षा आज लाखो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याचा निर्णायक टप्पा बनल्या आहेत. अशा परीक्षांमध्ये पारदर्शकता आणि विश्वासार्हता ढासळली तर केवळ विद्यार्थ्यांचे वर्ष वाया जात नाही, तर त्यांच्या स्वप्नांवरही घाला पडतो. म्हणूनच हा राजीनामा हा शेवट नसून शिक्षण व्यवस्थेच्या पुनर्बांधणीची सुरुवात ठरली पाहिजे. लोकशाहीची खरी ताकद निवडणुकांमध्ये जितकी दिसते, तितकीच ती शांततापूर्ण आणि संघटित जनआंदोलनांतही दिसून येते. या आंदोलनाने सरकारला निर्णय बदलण्यास भाग पाडले, ही बाब लोकशाहीतील जनमताच्या प्रभावाचे उदाहरण म्हणून पाहिली जाऊ शकते. मात्र कोणतेही आंदोलन संविधानिक मर्यादेत, अहिंसक मार्गाने आणि सार्वजनिक हित लक्षात घेऊन झाले तरच त्याचे नैतिक बळ टिकून राहते. आज देशातील प्रत्येक विद्यार्थी एकच अपेक्षा व्यक्त करत आहे—परीक्षा निष्पक्ष असाव्यात, गुणवत्तेला न्याय मिळावा आणि कोणाच्याही भविष्याशी खेळ होऊ नये. सरकार कोणतेही असो, शिक्षण ही राजकारणाची नव्हे तर राष्ट्रनिर्मितीची जबाबदारी आहे.
धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याने एका राजकीय अध्यायाचा शेवट झाला असेल; पण शिक्षण व्यवस्थेवरील विश्वास पुन्हा प्रस्थापित करण्याचे आव्हान आता नव्या नेतृत्वासमोर उभे आहे. हा प्रसंग सर्वच राजकीय पक्षांसाठी, प्रशासनासाठी आणि समाजासाठी एक स्पष्ट संदेश देऊन जातो—विद्यार्थ्यांच्या भविष्यापेक्षा मोठे कोणतेही राजकारण असू शकत नाही.
हा निर्णय राजकीयदृष्ट्या कोणाच्या विजयाचा किंवा पराभवाचा विषय असू शकतो; परंतु लोकशाहीच्या दृष्टीने तो उत्तरदायित्वाच्या तत्त्वाची आठवण करून देतो. सत्तेत असणाऱ्यांनी जनतेच्या भावना आणि संस्थांवरील विश्वास जपणे हीच खरी लोकशाहीची कसोटी असते.
तथापि, केवळ राजीनामा देऊन प्रश्न संपत नाहीत. विद्यार्थ्यांना न्याय मिळणे, दोषींवर कठोर कारवाई होणे, परीक्षा प्रणाली अधिक सुरक्षित करणे आणि भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी ठोस सुधारणा करणे ही खरी पुढची पायरी आहे. अन्यथा हा राजीनामा केवळ प्रतीकात्मक ठरेल. या संपूर्ण आंदोलनाने आणखी एक महत्त्वाचा संदेश दिला—आजची तरुण पिढी आपल्या भविष्याविषयी जागरूक आहे. ती प्रश्न विचारते, उत्तरांची मागणी करते आणि लोकशाही मार्गाने आपला आवाज बुलंद करते. लोकशाहीत आंदोलने हा विरोधाचा नव्हे, तर संवादाचा मार्ग असतो. मात्र त्याचवेळी आंदोलने शांततापूर्ण राहणे आणि शासनानेही संवादासाठी दारे उघडी ठेवणे तितकेच आवश्यक आहे.
आज देश एका वळणावर उभा आहे. एका मंत्र्याचा राजीनामा ही शेवटची ओळ नसून नव्या अध्यायाची सुरुवात ठरावी. विद्यार्थ्यांचा विश्वास परत मिळवणे, शिक्षण व्यवस्थेला अधिक सक्षम करणे आणि गुणवत्तेवर आधारित भविष्य घडवणे ही सरकार, प्रशासन आणि समाज या तिन्हींची सामूहिक जबाबदारी आहे. शेवटी एवढेच— “सत्ता बदलली म्हणून इतिहास घडत नाही; व्यवस्था बदलली, विश्वास परत आला आणि विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यांतील स्वप्ने सुरक्षित झाली, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने परिवर्तन घडते.”
*-सुरेश मंत्री, अंबाजोगाई*
*संपर्क – ९४०३६५०७२२*