स्मशानभूमीत सेवा, घरात संघर्ष… सावित्रीबाई कोंडेवाड यांचा अदम्य जीवनप्रवास
– संघर्षातून उभी राहिलेली सेवा, श्रद्धा आणि कणखरतेची प्रेरणादायी कहाणी
संगमनेर : सुभाष भालेराव
जगण्याचा प्रवास प्रत्येकासाठी सारखा नसतो. काही जणांना जन्मत: सुखाची सावली मिळते, तर काहींना जन्मत: संघर्षाची साथ. पण या संघर्षालाच शक्ती बनवून काही माणसं इतकं मोठं कर्तृत्व दाखवतात की समाज त्यांच्या कडे आदराने, आश्चर्याने आणि प्रेरणेने पाहू लागतो. अशा अदम्य, कणखर व देवभक्त व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक नाव म्हणजे सावित्रीबाई गंगाराम कोंडेवाड — नांदेड जिल्ह्यातील बिल्लोडी–कोंडेवाडी येथील एक सामान्य स्त्री, पण त्यांच्या हृदयात असलेली असामान्य शक्ती ही कोणालाही थक्क करणारी आहे.
दारिद्र्यात जन्म… आणि स्मशानभूमीतील पहिली ओळख
अठरा विश्व दारिद्र्यात जगणारे आई-वडील… त्यांच्या पोटाच्या खळगी भरण्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या मृतदेहांच्या सेवा… आणि त्याच स्मशानभूमीत वयाच्या अवघ्या दहा वर्षांत कामाची सुरुवात!
इतर मुलं जिथे खेळत होती, शाळेत जात होती, तिथे सावित्रीबाईंचे बालपण गेलं ते सरण रचण्यात, चितेला अग्नी देण्यात आणि राख सावरण्यात.
ज्या कामाला समाजात भीती, संकोच आणि अंधश्रद्धा जोडल्या जातात, ती कामं एका छोट्याशा मुलीने निर्भयपणे केली—कारण आयुष्याने तिला दुसरा कोणताही पर्याय दिलाच नव्हता.
आई-वडील जे काम करायचे, तेच काम सावित्रीबाईंनी शिकून घेतलं. जळणारा चिता, रडणारे नातेवाईक, धुराचा तीव्र वास, मृत्यूचं जवळचं दर्शन—ही सगळी दृश्यं इतरांना भयावह वाटली असती. पण सावित्रीबाई मात्र म्हणतात,
“मृतदेह काय, तोही कुणाचातरी प्रियजन असतो… अंतिम सेवा हीच खरी मानवसेवा.”
अल्पवयात लग्न… नवऱ्याची व्यसनाधीनता… आणि एकाकी लढाई
सावित्रीबाईंचं लग्न कोवळ्या वयातच—कोंडेवाडी येथील गंगाराम कोंडेवाड यांच्याशी झालं. संसाराची सुरुवात झाली, पण संघर्षाने पाय सोडला नव्हता. काही काळ बिल्लोडी–कोंडेवाडी येथे राहून त्यांनी पुन्हा स्मशानभूमीतील कामात स्वतःला गुंतवले.
कोरोना काळात नांदगाव येथे स्थलांतर झालं… आणि तिथेही मृतांच्या सेवेची परंपरा सुरूच राहिली.
पण याच काळात एक मोठं संकट सावित्रीबाईंच्या आयुष्याला चटका देऊन गेलं —
त्यांचे पती व्यसनी झाले आणि शेवटी पूर्णपणे कुटुंबापासून अलिप्त झाले.
ना विचारपूस, ना आर्थिक मदत, ना आधार…
कुटुंब, पोटाची भूक, मुलांची जबाबदारी—सगळं एकट्या बाईच्या खांद्यावर.
पण सावित्रीबाईंनी एक क्षणही हार मानली नाही. त्यांच्या मनात एकच श्रद्धा—
“देव आहे… तो बघतो… तोच मार्ग दाखवणार.”
अत्यंत अल्प उत्पन्नावर जगलेला संसार
अशा कठीण परिस्थितीत घर चालतंय ते फक्त दोन गोष्टींवर—
- ग्रामपंचायतीकडून मिळणारं पाच हजाराचं मानधन
- अंत्यविधीच्या वेळी गावकऱ्यांकडून मिळणारं अल्प ‘बक्षीस’
आजच्या महागाईच्या काळात पाच हजार रुपये म्हणजे काहीच नव्हे.
तरीही या पैशांत त्यांनी—
- एक मुलगा आणि दोन मुलींचा सांभाळ केला
- मुलींची लग्नं केली
- घरातील दैनंदिन खर्च भागवला
आणि आजही त्या आपल्या ८० वर्षांच्या आजारी आईचा सांभाळ प्रेमाने करत आहेत.
तसंच मुलीच्या नऊ वर्षांच्या मुलालाही स्वतः वाढवत आहेत.
एका स्त्रीने एवढ्या जबाबदाऱ्या एका हाताने सांभाळणं सोपं नाही. पण सावित्रीबाईंचे हात म्हणजे आशीर्वादासारखे—कष्टांचे, सेवाभावाचे, आणि माणुसकीचे.
कोरोना काळातील निर्भय सेवा — मृत्यूच्या दाराशी उभं राहून काम!
कोरोना महामारीचा काळ म्हणजे मृत्यूचा साक्षात उन्माद. लोक एकमेकांना हात लावायला घाबरत होते; मृतदेहाला हात लावणं तर दूरची गोष्ट.
पण अशा भीषण परिस्थितीतही नांदगाव परिसरातील अनेक कोरोना बाधितांचे अंत्यसंस्कार स्वतः सावित्रीबाईंनी केले!
ना PPE किट,
ना योग्य साधनं,
ना संरक्षण…
फक्त देवावरची श्रद्धा आणि मानवसेवेची जाणीव.
त्या स्वतःच सांगतात—
“मृत माणसाला शेवटचा सन्मान मिळायलाच हवा. भीती वाटली तरी काय? देव आहे ना!”
ही वाक्यं उच्चारताना त्यांच्या चेहऱ्यावर भीती नव्हती… होती तर फक्त अभिमानाची चमक.
वडगावपान स्मशानभूमीत सध्या चालू असलेली सतत सेवा
गेल्या दोन-तीन वर्षांपासून त्या वडगावपान स्मशानभूमीत निष्ठेने काम करत आहेत.
- सरण तयार करणं
- चिता पेटवणं
- राख सावरणं
- दु:खात बुडालेल्या कुटुंबांना आधार देणं
हे सर्व त्या एकट्याच करतात—शांतपणे, स्थिरपणे, कोणताही गाजावाजा न करता.
गावातील प्रत्येक कुटुंबाच्या दु:खाच्या क्षणी त्या पहिल्याच धावत पोहोचतात.
कुठल्याही प्रकारची मागणी नाही, शर्ती नाही—सेवा हीच त्यांची पूजा.
देवाधर्माचं भक्कम पाठबळ आणि मनातील सात्त्विकता
सावित्रीबाईंच्या बोलण्यात, वागण्यात आणि कामात देवावरील अपार विश्वास दिसतो.
ती म्हणतात—
“हे काम माझ्याकडे देवाने सोपवलं आहे. ज्या माणसाला आपण जीवनात मदत नाही करू शकलो, त्याच्या मृत्यूनंतर अंतिम सेवा करायला तरी हवी.”
त्यांच्या या भावनेत इतकी सकारात्मकता आहे की मृत्यूचं भय त्यांच्या आसपास टिकतच नाही.
त्यांच्या स्पर्शाने मृतदेहाला जणू सन्मान मिळतो, आणि जिवंतांना धीर.
सावित्रीबाई म्हणजे संघर्ष, त्याग, सेवाभावाचं जिवंत प्रतीक
आज बिल्लोडी – कोंडेवाडी – नांदगाव – वडगाव या परिसरात एकच नाव आदराने घेतलं जातं—
“सावित्रीबाई कोंडेवाड!”
त्यांचे व्यक्तिमत्त्व सांगतं—
- गरीब असलं तरी मन श्रीमंत असावं
- कर्तव्य मोठं असतं, काम लहान नसतं
- स्त्री ही कमजोर नसून अपरंपार शक्तीचं प्रतीक असते
- सेवा हीच सर्वोच्च साधना आहे
त्यांचा संघर्ष पाहून अनेकांना प्रेरणा मिळते की, जीवन कितीही कठीण असलं तरी थांबायचं नाही—देवावर विश्वास ठेवून पुढे चालत राहायचं.
एक धार्मिक, प्रेरणादायी, समाजाला दिशा देणारी स्त्रीशक्ती
सावित्रीबाईंच्या आयुष्याकडे पाहिलं की जाणवतं—
ही स्त्री शरीराने कणखर, मनाने दृढ आणि आत्म्याने अतिशय पवित्र आहे.
मृतांसाठी अंतिम सेवा करणं ही भारतीय संस्कृतीत अतिशय पवित्र व धार्मिक जबाबदारी मानली जाते.
सावित्रीबाई ही जबाबदारी केवळ पूर्ण करत नाहीत, तर ती एका पूजेसारखी करतात.
त्यांच्या प्रत्येक कृतीत—
- करुणा आहे,
- कर्तव्य आहे,
- देवभक्ती आहे,
- आणि माणुसकीचं सार आहे.
उद्याच्या समाजासाठी प्रेरणा — ‘महिला शक्ती’चा खरा अर्थ
आज स्त्रीशक्तीबद्दल मोठमोठ्या सभा, भाषणं, चर्चाचर्चा होत असतात.
पण खऱ्या अर्थाने स्त्रीशक्ती दिसते ती सावित्रीबाई कोंडेवाड यांच्या आयुष्यात!
त्या शिक्षित नसल्या, उच्च पदावर नसल्या…
पण त्यांनी आपल्या कार्याने, जिद्दीने आणि निष्ठेने सिद्ध केलं—
“स्त्री ही परिस्थितीसमोर झुकत नाही, ती परिस्थितीलाच बदलून टाकते.”
समाजाने अशा सेवाभावी माणसांकडे लक्ष द्यायलाच हवे
सावित्रीबाईंसारख्या अनेक व्यक्ती समाजात शांतपणे, कोणत्याही अपेक्षेशिवाय सेवा करत असतात.
अशा व्यक्तींना समाजाने ओळखायला हवं, सन्मान द्यायला हवा आणि शक्य तितकी मदतही करायला हवी.
कारण—
स्मशानभूमीत काम करणाऱ्यांना समाजाच्या आदराची सर्वाधिक गरज असते, आणि त्यांना मिळणारा आदर संपूर्ण समाजाला माणुसकीची आठवण करून देतो.
जिद्दीचे, श्रद्धेचे आणि मानवी सेवेचे तेजस्वी उदाहरण
सावित्रीबाई कोंडेवाड यांचा प्रवास म्हणजे—
कष्टांची यज्ञवेदी, सेवाभावाची आरती, आणि देवश्रद्धेचा दिवा.
अत्यंत दारिद्र्यात जन्म, स्मशानभूमीत बालपण, संसाराचा भार, पतीची साथ नाही, घरची जबाबदारी आणि वर मृतांचे अंतिम संस्कार…
इतक्या अडचणी असूनही त्यांनी आपली ओळख जिद्दीने घडवली.
आज त्या—
✓ गावाचे आधार
✓ दु:खी कुटुंबांचे सांत्वन
✓ मृतांसाठी अंतिम सन्मान
✓ आणि स्त्रीशक्तीचे जिवंत प्रतीक आहेत.
त्यांच्या जीवनातील एकच संदेश—
जगण्यासाठी पैसा नाही… धैर्य, निष्ठा आणि देवावरचा विश्वास लागतो.
आणि हे तिन्ही गुण सावित्रीबाईंमध्ये कणाकणात भरलेले आहेत.
सेवामूर्ती सावित्रीबाई कोंडेवाड यांना मनःपूर्वक सलाम!
त्यांचे जीवन अनेकांना प्रकाश देणारा दीपस्तंभ ठरो!